Introdusaun

Universitas Hasanuddin (Unhas), Makassar, Indonézia, fó títulu Doctor Honoris Causa bá Primeiru-Ministru Repúblika Demokrátika Timor-Leste, Kay Rala Xanana Gusmão, nu’udár rekoñesimentu bá nia trajetória lideransa, kontribuisaun bá konstrusaun Estadu Timor-Leste, no papél iha promosaun rekonsiliasaun no dame.

Títulu ne’e atribui husi Programa Doutoramentu Administrasaun Públika, Fakuldade Siénsias Sosiais no Polítikas Unhas, iha serimónia ne’ebé hala’o iha Baruga A.P. Pettarani, Kampus Unhas Tamalanrea, Makassar, iha 5 Setembru 2026.

Doctor Honoris Causa mak títulu onoráriu ne’ebé universidade ida fó bá ema ida nu’udár forma rekoñesimentu bá nia kontribuisaun no trajetória ne’ebé universidade konsidera iha valór boot bá sosiedade, nasaun, koñesimentu, páz, diplomasia, siénsia, kultura, direitu umanu ka área importante sira seluk.

Liafuan Doctor refere bá títulu doutór, enkuantu Honoris Causa, husi liafuan Latin, signifika “tanba onra” ka “bá razaun onoráriu”.

Tanba ne’e, Doctor Honoris Causa la’ós hanesan doutoramentu regulár, hanesan PhD, ne’ebé estudante tenke tuir programa akadémiku, hala’o peskiza, hakerek disertasaun ka teze no defende nia rezultadu peskiza.

Iha Doctor Honoris Causa, universidade hala’o prosesu akadémiku no institusionál atu avalia trajetória no kontribuisaun kandidatu, antes atribui títulu nu’udár rekoñesimentu onoráriu.

Nune’e, bainhira Unhas fó títulu ne’e bá Xanana Gusmão, ida-ne’e la signifika katak Xanana remata programa doutoramentu Administrasaun Públika iha Unhas. Signifika katak universidade konsidera nia trajetória no kontribuisaun iha área sira ne’ebé relevante bá estudu Administrasaun Públika no lideransa pós-konflitu.

Husi líder luta bá konstrutór dame

Iha fundamentasaun atribuisaun títulu ne'e, Promotór Unhas, Prof. Dr. Hafid Abbas, identifika razaun prinsipál haat.

Primeiru, Xanana Gusmão konsideradu nu'udár figura importante iha luta ne'bé lori bá harii Repúblika Demokrátika Timor-Leste.

Husi kampu Rezisténsia to'o espasu diplomátiku internasionál, Xanana partisipa iha luta bá autodeterminasaun Timoroan no, depois, iha prosesu harii nasaun foun.

Segundu, Unhas destaka nia papél iha transformasaun hosi konflitu bá rekonsiliasaun entre Timor-Leste ho Indonézia.

Hafoin tinan 24 hosi konflitu no okupasaun, Timor-Leste enfrenta dezafiu atu harii dame, rekonstrui relasaun no loke dalan bá futuru ne'bé bazeia bá diálogu no kooperasaun.

Iha perspetiva Unhas, rekonsiliasaun la'ós signifika haluha pasadu. Rekonsiliasaun signifika enfrenta istória, rekoñese kanek no, iha tempu hanesan, loke oportunidade atu harii relasaun foun.

Terseiru, Xanana Gusmão hala'o tranzisaun husi líder Rezisténsia bá estadista no konstrutór instituisaun Estadu.

Depois restaurasaun independénsia, responsabilidade lideransa muda husi luta bá libertasaun sai responsabilidade atu harii no hametin instituisaun, demokrasia, governasaun no dezenvolvimentu nasionál.
Iha nasaun pós-konflitu, konstrusaun Estadu la depende de'it bá lideransa pesoál, maibé mós presiza instituisaun ne'bé forte, lei, servisu públiku, konfiansa sidadaun no kapasidade atu fó resposta bá nesesidade povu.
Kuartu, Unhas haree iha trajetória Xanana Gusmão valór sira ne'ebé liga ho páz no umanidade, inklui rekonsiliasaun, diálogu no kooperasaun.
Rekonsiliasaun Timor-Leste ho Indonézia
Transformasaun relasaun Timor-Leste ho Indonézia sai parte importante husi fundamentasaun akadémika ne'ebé Unhas aprezenta.
Iha diskursu simu títulu, Xanana Gusmão rasik fó-hanoin kona-bá mudansa husi relasaun konflitu bá relasaun amizade no viziñansa.
Timor-Leste la bele harii nasaun ida bazeia bá vingansa no ódiu, maibé presiza harii aliserse rekonsiliasaun no esperansa.
Ohin loron, Timor-Leste ho Indonézia servisu hamutuk iha área oioin, inklui edukasaun, komérsiu, saúde, fronteira no kooperasaun rejionál. Xanana mós destaka katak jovem timoroan barak agora mai Indonézia atu estuda, halo amizade no prepara sira-nia futuru.
Soberania no reziliénsia nasionál
Iha nia diskursu iha Unhas, ho títulu "Sovereignty and National Resilience in a Contested World", Xanana Gusmão foka mós bá soberania no reziliénsia nasionál.
Tuir Xanana Gusmão, independénsia polítika presiza suporta husi kapasidade ekonómika no institusionál atu bele sustenta nasaun iha longu prazu.
Bá Timor-Leste, soberania la remata iha rai. Nia mós involve direitu soberanu iha tasi, delimitasaun fronteira marítima, jestaun rekursu naturál no kapasidade atu halo desizaun kona-bá futuru nasaun.
Xanana disse que Timor-Leste continua a negociar com a Indonésia sobre a fronteira marítima, baseada no diálogo, na UNCLOS e no direito internacional.
Sublinhou também a necessidade de criar uma economia produtiva, gerar oportunidades para os jovens, garantir a segurança alimentar e utilizar recursos naturais em benefício do povo.
ASEAN e responsabilidade regional
A integração de Timor-Leste na ASEAN também foi parte das discussões sobre o futuro da nação pós-conflito.
Após um processo longo, Timor-Leste entrará na ASEAN como membro-11 em 2025. Em 2029, Timor-Leste terá a responsabilidade de liderar a ASEAN.
Para Xanana Gusmão, a integração regional não diminui a soberania nacional. Pelo contrário, as nações soberanas podem escolher livremente como cooperar com outros países.
Pequenos países e desenvolvimento precisam de cooperação multilateral, instituições regionais e respeito ao direito internacional para poderem responder aos desafios que uma única nação não pode resolver sozinha.
Educação como ponte entre duas nações
Também foi dada atenção à educação como ponte entre Timor-Leste e a Indonésia. Em seu discurso, Xanana Gusmão disse que os estudantes timorenses que estudam na Indonésia fazem parte de uma nova ligação entre as duas nações.
Iha Unhas, estudante timoroan sira estuda ona iha área pós-graduasaun, no iha Setembru 2026, estudante timoroan na'in-57 tama iha intake pós-graduasaun foun.
Unhas haree interkambiu edukasaun no kooperasaun akademika nu'udar forma ida atu hametin relasaun entre povu rua, liuhosi estudante, dosente, pesquisa no rede profisionál.
Pante Macassar no ponte koñesimentu
Iha fundamentasaun Unhas, relasaun entre Makassar ho Timor mós liga ho istória marítima. Naran Pante Macassar, iha Oecusse, sai marka ida ne'ebé fó-hanoin kona-bá ligasaun istórika entre Timor ho komunidade Bugis-Makassar.
Iha tempu uluk, tasi sai dalan bá komérsiu no interasaun entre komunidade. Iha tempu agora, Unhas hakarak transforma ligasaun istórika ne'e sai ponte foun liuhosi koñesimentu, edukasaun, peskiza no amizade.
Iha perspetiva ida-ne'e, tasi la'o's de'it espasu ne'ebé fahe territóriu, maibé mós bele sai dalan ne'ebé liga ema, universidade no nasaun sira.
Universidade no kapasidade nasionál
Papél universidade sai mós tema importante iha diskursu Xanana Gusmão nian. Nia hatete katak nasaun ida presiza ema ho koñesimentu, abilidade no kapasidade atu kompriende opsaun sira no halo desizaun kona-bá nia futuru.
Iha era intelijénsia artifisiál, nia subliña katak edukasaun no pensamentu krítiku sai importante liután, tanba teknolojia bele ajuda ema asesu bá koñesimentu, maibé bele mós fasilita kriasaun no distribuisaun informasaun falsu.
Tanba ne'e, a universidade tenke prepara ema sira ne'ebé bele husu fonte, haree evidénsia no halo sira-nia julgamentu rasik.
Tuir Xanana Gusmão, koñesimentu ajuda ema kompriende mundu. Julgamentu ajuda ema deside saida mak tenke halo kona-bá mundu ne'e.
Doctor Honoris Causa no trajetória akadémika Xanana
Atribuisaun husi Unhas mós aumenta lista rekoñesimentu Doctor Honoris Causa ne'ebé Xanana Gusmão simu ona hosi universidade 19 husi nasaun oioin.
Tuir lista ofisiál Governu Timor-Leste nian ne'ebé eskritór uza iha matéria ne'e, atribuisaun ne'e inklui universidade sira iha Portugal, Austrália, Coreia do Súl, Japão, Malázia, Xina, Kambodja, Brazil no Indonézia.
Entre atribuisaun sira ne'ebé iha fonte ofisiál, Universidade do Porto konfirma Xanana Gusmão nu'udár Doutor Honoris Causa iha 31 Outubru 2000, enkuantu Universidade Presbiteriana Mackenzie fó títulu ne'e iha 29 Agostu 2025.
Unhas sai atribuisaun foun liu iha 5 Setembru 2026, ho área Administrasaun Públika no foku bá lideransa pós-konflitu, rekonsiliasaun, konstrusaun Estadu no kooperasaun rejionál.
Tuir fonte ofisiál Universidade Hasanuddin (Unhas), to'o 2026, iha lider polítiku ka líder Estadu na'in-tolu ne'ebé dokumentadu simu títulu Doctor Honoris Causa hosi Unhas: Soekarno iha 1963, Nelson Mandela iha 2005, no Kay Rala Xanana Gusmão iha 2026.
Xanana Gusmão sai líder polítiku ka líder Estadu da-toluk iha lista ne'e, hafoin Soekarno no Mandela. Unhas fó títulu bá Xanana iha área Administrasaun Públika, ho rekoñesimentu bá nia lideransa, konstrusaun Estadu, rekonsiliasaun, dame no kooperasaun rejionál.
Unhas mós fó Doctor Honoris Causa bá Dr. Bruce Michael Alberts em 2022, mas ele é um cientista bioquímico e não um líder político ou líder estatal.
Sua luta pela independência até a liderança pós-conflito
Ao olhar para trás, o significado do Doutorado Honoris Causa que a UNHAS concedeu a Xanana Gusmão pode ser compreendido através de uma trajetória: da luta pela independência, à reconciliação; da reconciliação, à construção da paz; e da paz, à criação e fortalecimento do Estado.
Para a UNHAS, essa trajetória tem valor para estudar e aprender, especialmente sobre como a liderança em nações pós-conflito pode enfrentar desafios para criar instituições, fortalecer as relações entre os povos, garantir a soberania e abrir oportunidades para cooperação regional.
Esse título não é apenas um símbolo de honra acadêmica. No contexto da concessão à UNHAS, ele também se torna uma ponte entre a memória histórica, a reconciliação, a educação, a diplomacia e a futura cooperação entre Timor-Leste e Indonésia.
Nas palavras que surgem como tema na fundamentação acadêmica da UNHAS, a trajetória do conflito à reconciliação e da reconciliação à amizade pode se tornar matéria de aprendizado para as novas gerações.
Assim, o Doutorado Honoris Causa que a UNHAS concedeu a Xanana Gusmão em 5 de setembro de 2026 marca um momento de reconhecimento acadêmico de sua trajetória, mas também é um momento para refletir sobre o papel do conhecimento, da educação e das universidades no processo de construção do Estado e no fortalecimento da paz na região.
De: Cipriano Colo
Revisor da Direção de Mídia e Comunicação do Gabinete do Primeiro-Ministro

